مدت زمانی که خیره به صفحۀ نمایش می‌گذرانید، چگونه الگوهای مغزی شما را تغییر می‌دهد؟

هدف اصلی فرمول‌های بازدید در رسانه و پلتفرم‌های اجتماعی، سرگرم‌کردن و گیر انداختن مخاطب است. با این معیار، بهترین محتواها نه برای اطلاع‌رسانی، بلکه برای ایجاد پاسخ‌های عصبی – شیمیایی و فوری (محرک دوز‌های کوچک دوپامین) طراحی شده‌اند.

همچنین با توجه به پیچیدگی سیستم‌های اجتماعی و بیشترشدن استرس در زندگی روزمره، افراد بیشتر از قبل برای سه نیاز اصلی فهمیدن آنچه اتفاق می‌افتد، کسب اطلاعات برای تصمیم‌گیری و مقابله با استرس به رسانه‌ها پناه می‌برند. (نظریه وابستگی به رسانه (بال – روکیچ و دی‌فلور))

در نتیجه عادات مصرف رسانه در جهان حالتی شبیه به اعتیاد پیدا کرده است. ۶۱٪ از بزرگسالان زیر ۳۰ سال درست پیش از خواب و ۶۰٪ بلافاصله پس از بیدارشدن تلفن همراه خود را چک می‌کنند. میانگین زمان روزانه استفاده از صفحه‌نمایش در جهان ۶ ساعت و ۳۸ دقیقه است؛ البته بزرگسالان ۱۸ تا ۲۹ساله در ایالات متحده، بیشترین میزان استفاده را دارند و از هر چهار نفر، یک نفر (۲۳٪) روزانه ۹ تا ۱۲ ساعت را در حال تماشای صفحه‌نمایش می‌گذراند.

همچنین رفتارهای جدیدی مانند دوم‌اسکرولینگ (Doomscrolling) – پیمایش بی‌وقفه در شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های دیجیتال – شکل‌گرفته‌اند که بر اساس یک مطالعه از سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶، با اضطراب بالینی، افسردگی، اختلال خواب و آشفتگی روان‌شناختی همبستگی مستقیم و در حد متوسط دارد.

دوم‌اسکرولینگ در ذهن مخاطب یک چرخه بازخورد خود تخریب‌گر ایجاد می‌کند؛ به این صورت که کاربران برای کاهش ابهام و عدم قطعیت به سراغ اخبار می‌روند، اما محتوای جدید، به طور مداوم عدم قطعیت تازه‌ای ایجاد کرده و احساس اضطراب و هراس را تشدید می‌کند.

و البته تولیدکنندگان محتوا در این رسانه‌ها و سکوهای تبلیغاتی، از این عادات تازۀ مخاطبین خود نهایت استفاده را می‌کنند.

شاخص MIT در یک مطالعه در مجله Science، حدود ۱۲۶ هزار زنجیره انتشار خبر بین ۳ میلیون کاربر در توییتر را بررسی کرده و تأیید می‌کند عامل اصلی وایرال‌شدن خبرها بیش از آنکه ناشی از فعالیت ربات‌ها باشد، نتیجه همین الگوهای جدید در روان‌شناسی انسان است.

اطلاعات تازه (novel)، شگفت‌آور (surprising) یا محرک ترس (frightening)، بیشترین احتمال وایرال‌شدن و اشتراک‌گذاری حداکثری را دارند.

مطالعۀ دیگری مربوط به پویایی شبکه‌های اجتماعی آنلاین در دانشگاه NYU، نشان می‌دهد که با اضافه‌شدن هر واژه اخلاقی – هیجانی (moral-emotional) به یک پست، دامنه انتشار ویروسی و نرخ بازنشر آن حدود ۲۰ درصد افزایش می‌یابد.

مطالعه شاخص MIT که ۱۲۶ هزار زنجیره انتشار خبر توییتری را بررسی کرده بود، همچنین تأیید کرده که سرعت وایرال‌شدن اخبار جعلی ۶ برابر اخبار درست است. درحالی‌که یک خبر جعلی در ۱۰ ساعت به اطلاع ۱٬۵۰۰ نفر می‌رسد، یک خبر صحیح برای جذب همین تعداد مخاطب ۶۰ ساعت زمان نیاز دارد.

احتمال اشتراک‌گذاری اخبار نادرست نیز ۷۰% بیشتر از اخبار صحیح است. اخبار معتبر معمولاً احساساتی مانند اندوه، انتظار و اعتماد را ایجاد می‌کنند، اما اخبار نادرست واکنش‌های شگفتی، ترس و انزجار بیشتری را تحریک می‌کنند که طبق بررسی‌های تأیید شده، منجر به انتشار ویروسی آنها می‌شود.

انسان‌هایی با این الگوهای مغزی دگرگون شده، چه جامعه‌ای را تشکیل می‌دهند؟

از طرفی مصرف مداوم رسانه، توانایی تمرکز عمیق را کاهش می‌دهد، به‌طوری که دریافت غیرفعال اطلاعات آسان‌تر شده و تبدیل به حالت پیش‌فرض ذهن می‌شود.

از طرف دیگر الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی با جذب محتوای مشابه، تبدیل به غارهایی با دیواره‌های سنگی می‌شوند که اکویی از نظرات هر فرد را به خود او باز می‌گردانند و کاربران را از دیدگاه‌های مخالف جدا می‌کند. قرارگرفتن در معرض چنین انزوایی در طولانی‌مدت، ظرفیت تحلیل انتقادی را از بین می‌برد.

جامعۀ متشکل از افرادی با تمرکز پایین و تفکر انتقادی ضعیف، در برابر اخبار غلط آسیب‌پذیری بالایی دارد و به‌راحتی بازیچۀ اتاق‌های فکرِ جهت‌دهی به افکار عمومی می‌شود.

چنین جامعه‌ای در برابر بحرانی مثل جنگ چه موضعی دارد؟

 در دوران پرتنشی مانند زمان جنگ، چرخه‌های انتشار مبتنی بر ترس به‌صورت نمایی بیشتر و سریع‌تر می‌شوند.

بررسی تأثیرات قطعی اینترنت روی این جامعه‌

طبق کمپین Access Now #KeepItOn، دولت‌ها در سراسر جهان سالانه بیش از ۳۰۰ خاموشی اینترنت را در بیش از ۵۰ کشور اعمال می‌کنند. تحلیل مناطق درگیر جنگ نشان می‌دهد که قطع شبکه‌های ارتباطی، لزوماً ناآرامی‌ها را از بین نمی‌برد و می‌تواند منجر به پخش ۳ تا ۵ برابری شایعات تأییدنشده آفلاین شود.

مطالعه‌ای در مورد خاموشی سراسری اینترنت بنگلادش (۲۰۲۴) تأکید می‌کند حدود ۷۲٪ از افراد مورد بررسی، احساساتی مانند ناامیدی را بعد از قطعی اینترنت تجربه کردند.

تأثیرات مشابهی در مطالعاتی از هند نیز دیده می‌شود و ازدست‌دادن ارتباطات دیجیتال، حس محرومیت از حمایت اجتماعی را به افراد تحمیل می‌کند.

وابستگی دیجیتال در ایران و فشار مضاعف عادات مصرف

نفوذ اینترنت در ایران ۸۱.۷٪ است که شامل بیش از ۷۳ میلیون کاربر اینترنت و ۱۴۶.۵ میلیون اتصال تلفن همراه را شامل می‌شود.

بر اساس پروژه IODA دانشگاه جورجیا تک، در طول ناآرامی‌های بزرگ اجتماعی، خاموشی‌های هماهنگ به طور هم‌زمان در ۲۸ استان از ۳۱ استان اعمال شده است و بر اساس گزارش نت‌بلاکس از هر ۵ شاغل در فضای دیجیتال، ۱ نفر (۲۰٪) با اخراج فوری یا ازدست‌دادن کل درآمد مواجه شده است.

چنین خاموشی‌های گسترده‌ای با تأثیرات مضاعف روی وضعیت روانی افراد جامعه، به آثار مخرب عادت‌های اعتیادگونۀ مصرف رسانه دامن می‌زند.

همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، در مواجهه با وضعیت‌های پیچیده، وابستگی به شبکه‌های اجتماعی شدیدتر می‌شود. طبق مطالعات انجام شده در کشورهایی با نفوذ بالای اینترنت، قطع ناگهانی اتصال، در ۲ روز اول علائمی از جمله درماندگی شدید، خشم و پارانویا را در ۸۴ درصد از افراد جامعه تحریک می‌کند.

این احساسات و عدم قطعیت زمان بحران که افراد با دریافت محتوای سریع و دوم‌اسکرولینگ به آن پاسخ می‌دادند، حالا پاسخ همیشگی خود را دریافت نمی‌کنند و جامعه علاوه بر اضطراب طبیعی دوران تنش، تحت فشار قطع‌شدن دوزهای متعدد دوپامین هم هست.

انباشت این فشارهای روانی در کنار تمرکز پایین و تفکر انتقادی ضعیف، آسیب‌پذیری جامعه را در برابر اخبار غلط، دست‌کاری افکار عمومی و پیامدهای منفی دیگر افزایش می‌دهد.

کاهش عادات مخرب مصرف رسانه، با اینکه پیامدهای منفی جنگ و قطعی اینترنت را به طور کامل از بین نمی‌برد، اما می‌تواند تأثیر بسیار زیادی روی سلامت روان افراد و حتی تاب‌آوری جامعه در زمان بحران داشته باشد.